واژگان آشنا - 1

  

کنکاشی در مفهوم "فضای شخصی"

 

 

Familiar Words - 1

Deliberation In Concept Of Personal Space

         فضای شخصی

"منظور از فضای شخصی، محدوده­ای است پیرامون جسم فرد که با مرزی نادیدنی مشخص می­شود و کسی نباید پا را درون آن بگذارد. معمولا افراد دوست دارند آنقدر به هم نزدیک شوند که به یکدیگر گرما بدهند و ضمنا آنقدر از هم دور باشند که مزاحم هم نشوند. فضای شخصی الزاما مدور نیست و در همه جهات به یک اندازه گسترش نمی­یابد. فضای شخصی را به پوسته حلزون، حباب صابون و هاله­ای به دور فرد تشبیه کرده­اند."                            

این توصیفی است از "سامر" که در سال 1969 از فضای شخصی ارائه شده است. پژوهشگر دیگری به نام "گافمن" در سال 1971 تعریف دیگری به شرح زیر از فضای شخصی ارائه نمود: 

"فضای پیرامون فرد که ورود دیگری به آن باعث شود فرد احساس کند به حریم او تجاوز شده است و این عمل به ابراز ناراحتی و گاه کنار کشیدن او منجر شود."

طبقه بندی منطقه­های فاصله میان فردی  

- فاصله خودمانی: فاصله خودمانی محدوده صفر تا نیم متری بدن فرد را در بر می­گیرد. در فاصله خودمانی، حضور فرد دیگر قابل چشم پوشی نیست و گاه به دلیل داده­های حسی فراوان، ممکن است بسیار عظیم و کوبنده باشد و در­واقع در این فاصله؛ تصویر، بو، صدا، گرمای بدن فرد دیگر و حس کردن تنفس او، همگی با هم ترکیب می­شوند و طوری که قابل چشمپوشی نیست به فرد علامت می­دهند که با بدن فردی دیگر تماس یافته است. در فاصله خودمانی تماس فیزیکی بسیار چشمگیر است و این امر، امکان تبادل نشانه­های ارتباطی را به حداکثر می­رساند. معاشقه، کشتی گرفتن، دلداری دادن و حمایت کردن از جمله مواردی است که در این محدوده رخ می­دهد. گرچه این فاصله در برخی موقعیت­ها مثل زمان رابطه با معشوق، مطبوع و دلچسب است ولی در موقعیت­های دیگر کاملا نامطبوع و تحمل ناپذیر است همانند حضور در داخل کابین یک آسانسور شلوغ.

- فاصله شخصی: فاصله شخصی محدوده 45 تا 120 سانتی متری را در بر می­گیرد. این همان فاصله معمولی است که افراد در مواجهه با یکدیگر رعایت می­کنند و فراتر رفتن از آن باعث ناراحتی آنها می­شود. در فاصله 45 تا 70 سانتی متری هنوز هم تبادل نشانه­های بویایی، دیداری و غیره میسر است اما به اندازه فاصله خودمانی نیست، هرچند این محدوده از آن افراد بسیار صمیمی است. در نهایت می­توان گفت فاصله شخصی بین منطقه ارتباط خودمانی و منطقه رفتار رسمی و عمومی است.

- فاصله اجتماعی: فاصله اجتماعی محدوده 120 تا 360 سانتی متری را در بر می­گیرد و فاصله معمول برای روابط اجتماعی، عمومی و کاری است. مطالعه­ای در مورد دفاتر کار و شکل قرار گرفتن میز و اثاث دیگر نشان می­دهد که از این منطقه در سطح وسیعی استفاده می­شود. در فاصله 120 تا 210 سانتی متری، هرچند رابطه بصری کارایی دو منطقه پیشین را ندارد اما نشانه­های صوتی به راحتی دریافت می­شود. این فاصله در مکان­های عمومی، بیشترین کاربرد را دارد. مردم در فرودگاه­ها، هنگام گفتگو در خیابان یا در ادارات غالبا چنین فاصله­ای را با دیگران رعایت می­کنند. فاصله 210 تا 360 سانتی متری حالتی بسیار رسمی­تر دارد.

- فاصله عمومی: فاصله عمومی محدوده سه و نیم تا هفت هشت متری را در بر می­گیرد و برای ملاقات­های رسمی و دیدار با افراد دارای مقام بالا کاربرد دارد. در این فاصله نشانه­های ارتباطی، شفافیت و وضوح خود را از دست می­دهند و اهمیت آنها نسبت به مناطق پیشین بسیار کاهش می­یابد. این فواصل معمولا در مناسبت­های رسمی یا برای سخنرانان و افراد صاحب مقام رعایت می­شود. فاصله سخنران پشت تریبون از ردیف اول مخاطبان، فاصله افراد متشخص در سر میز شام­های رسمی و فاصله نشستن قاضی و وکلا و هیئت منصفه در دادگاه­ها معمولا جزء فاصله عمومی می­باشند.

چهار منطقه طبقه بندی شده فوق بیانگر مرزهای پیرامون فرد است که اندازه­های متفاوتی از خلوت را برای او فراهم می­کنند. هرچند این فواصل در فرهنگ­های مختلف و نیز در طبقه بندی جنسیتی یکسان نیست ولی به طور کلی می­توان گفت ما با نزدیک شدن یا دور شدن از افراد، میزان دسترسی آنها را به خود تغییر می­دهیم. با دور شدن، تمایل خود را به خلوت، بیشتر نشان می­دهیم و از فضای شخصی به مثابه سازوکاری برای بستن راه­های ارتباطی استفاده می­کنیم. با نزدیک شدن به دیگران امکان دسترسی آنها را به خود افزایش می­دهیم و باعث غنای بیشتر رابطه­امان می­گردیم.  

منبع: آلتمن، ایروین. محیط و رفتار اجتماعی. ترجمه علی نمازیان.تهران:انتشارات دانشگاه شهید بهشتی،1382. 

آرش پوراسماعیل