بازخوانی تاریخ - 16

معماری ایران در دوراهه سبک ملی و جدید
نوشته: آرشیتکت ه. وارطان – بخش اول 

History Restatement – 16
Iranian Architecture in Selection of National Style & New Style

همانطور که امروزه، رجعت به معماری گذشته و یا بی‌توجهی به آن و برگزیدن رویکردی جهانی، یکی از مباحث داغ در میان حوزه‌های مختلف جامعه از دانشگاهیان تا دولتمردان است، در دوره پیش از انقلاب هم، چنین چالشی، همواره در میان اقشار مختلف در جریان بود و برخلاف تصور رایج از سیاستگذاری کلان در آن زمان، برخی از مدیران با پافشاری بر سنن ایرانی، سعی در ایجاد یک سبک ملی در معماری داشتند. گاهی طرح این مسائل، منجر به بروز مباحثی در سطح جامعه می‌شد که بطور مثال می‌توان به نوشته‌ای که بخش اول آن را در ادامه می‌خوانید، اشاره نمود. این مطلب که توسط مهندس وارطان نوشته شده در سال 1348 در اولین شماره مجله "هنر و معماری" به چاپ رسیده است.

چندی قبل در جراید و مطبوعات، بحثی از سبک ساختمان‌های تهران به میان آمد و این بحث، دنباله نطقی بود که آقای نخست وزیر در جلسه افتتاحیه انجمن آرشیتکت‌های ایران، ایراد کرده بودند. آقای نحست وزیر، ضمن نطق خود گفته بودند: "در ایران، همه سبک‌های معماری دیده می‌شود غیر از سبک اصیل ایران". و بدین ترتیب، مجالی پیش آمد که روزنامه‌ها، مقالاتی در این زمینه منتشر کنند، از جمله روزنامه اطلاعات، اقدام به تهیه رپرتاژ جالبی که حاوی مصاحبه با بعضی از آرشیتکت‌ها بود درج کرده، بدین صورت که سئوال شده بود: "آیا طرفدار معماری جدید هستید یا قدیم؟"، آقایانی که به این سئوال پاسخ گفته بودند، معلوم بود که سعی می‌کردند که جوابشان مختصر باشد و به اصطلاح، رعایت محافظه کاری را کرده باشند.
اینجانب به خاطر دلبستگی و علاقه به حرفه و شغلم و تعصب شدیدی که در نتیجه تلاش مداوم در طول سالیان دراز زندگی‌ام به این شغل و هنر داشته و دارم، دریغم آمد که در مقام طرح چنین مساله اساسی که در زمینه فن معماری، جنبه حیاتی دارد، لب فرو بندم. آقایانیکه به سئوال فوق‌الذکر در آن رپرتاژ پاسخ گفتند، معلوم نیست که چرا حاضر نشدند، که نامشان، ذکر شود؟ در چنین موقعیت خاصی که نسبت به هنر معماری، که عنوان جساس و بحرانی دارد و واقعا باید عقیده علاقه‌مندان و دوست‌داران هنر معماری در چنین مساله‌ای روشن شود، لازم است که با صراحت و قاطعیت در این‌گونه مسائل بحث گردد.
با درنظر گرفتن تحولاتیکه در سال‌های اخیر در تمام شئون مملکت از جمله در زمینه‌های شهرسازی و معماری و بطور کلی عمران و آبادانی بوجود آمده است، مناسب‌ترین موقعیت است که صاحب‌نظران به میدان بیایند و آزادانه درباره مسائل مربوط به شغل و حرفه خود، اظهار نظر کنند و با صراحت و آزادی از عقیده خود دفاع کنند. شاید به این نابسامانی‌ها و آشفتگی‌هایی که معماری معاصر با آن دست به گریبان است، خاتمه داده و کم کم آن را در مسیر واقعی قرار دهند. با علاقه‌ای که هر ایرانی اصیل نسبت به این آب و خاک دارد، شایسته است در مقابل تمدن کهن ایران باستان، سر تعظیم فرود آورد و از اینکه، گذشت زمان هنوز نتوانسته از ارج و قیمت میراث گرانبهایی که در زمینه تمام علوم و فنون و هنر و ادب و خصوصا شاهکارهائیکه در زمینه معماری به یادگار مانده قدری بکاهد به خود بالیده و در خود، غرور و سرافرازی احساس کند.
ولی مساله اساسی که در این مقام مطرح است اینست ک آیا این میراث ارزنده و گرانبها با اینکه در موقع خود و حتی امروزه از گرانبهاترین آثار فن به شمار می‌روند، با همان خصوصیات برای عصر ما که عصر تحول و دگرگونی، بلکه جهش و انقلاب است، کافی است؟ آیا جوابگوی ما در ایجاد یک دنیای جدید در معماری خواهد بود یا نه؟ روح مطلب اینجاست و جواب به این سئوال قدری شهامت و صداقت و از خود گذشتگی می‌خواهد. ما همیشه گفته و بازهم می‌گوییم و معتقدیم که از گذشته نمی‌توانیم منفک شویم، چون لحظات زمان مانند حلقه‌های زنجیر به هم پیوستگی دارد و علوم و معارف بشری نیز در این کاروان علت و معلول پشت سرهم قرار گرفته و هر پدیده‌ای متاثر از گذشته و موثر در آینده است.
ما نیز مانند گذشتگان به قوه ثقل و سایر اصول معتقدیم ولی در عین حال، می‌گوییم، همانطوری که در هیچیک از رشته علم و صنعت و هنر و غیره، چرخ زمان به عقب برنمی‌گردد، در زمینه معماری هم ما نمی‌توانیم به عقب برگردیم مگر اینکه معتقد باشیم که از ارگانیسم زندگی ما، فکر ما، علم ما، صنعت ما و هنر ما و همه و همه به عقب برگردد. همانطوری که در تمام علوم و فنون، پیشرفت‌های بعدی معلول تحولات و پیشرفت‌های گذشته و براساس آنها قرار گرفته و به عبارت دیگر، پیشرفت‌های گذشته زیربنای تحولات و پیشرفت‌های حال و آینده است، با درنظر گرفتن اینکه به هیچ وجه نمی‌توان گذشته را با همان خصوصیات و مختصات در حال و آینده تکرار کرد، در زمینه معماری هم همین عقیده را داریم. بدین جهت ما می‌گوییم که دیگر طرز ساختمان، شکل تقسیم بندی، اسلوب بناسازی، رعایت تناسب، اصل هم‌آهنگی، حجم و ضخامت دیوارهای گذشته را نمی‌توانیم قبول کنیم، زیرا دیگر با فکر جدید این قرن که دوران ماشین و اتم و پیشرفت صنعت و علوم است، موافقت و سازگاری ندارد.

_________________________
منبع:
مجله هنر و معماری. شماره اول. فروردین - اردیبهشت - خرداد 1348
لینک مطلب قبل: لوکوربوزیه - شاهکاری شاعرانه از نور و طبیعت