واژگان آشنا - 11

درونگرایی و آتریوم

Familiar Words – 11
Introverts & Atrium

با نگاهی کلی می­توان گفت که ساختمانها در مغرب زمین، بیشتر برونگرا هستند. فی­المثل، خانه در مغرب زمین واجد حیاط به مفهومی که ما از این واژه در ذهن داریم نیست. مفهوم حیاط در ذهن ما، فضایی کاملا محصور و خصوصی است که معمولا در درونی­ترین بخش خانه قرار می­گیرد و تمام فضاهای اصلی خانه رو بدان گشوده می­شوند. همین نکته در مورد کاروانسراهای ایران صادق است که تمام اتاق­های آن رو به حیاطی درونی در و پنجره داشتند. در ساختمانهای مغرب زمین عموما، برعکس پنجره­ها ارتباط خانه را با فضای بیرون خانه تامین می­کنند و رو بدان گشوده می­شوند. این نکته فی­المثل هم در مورد اونیته دابیتاسیون لوکوربوزیه صادق است که پلان آن مرکب از یک دالان نسبتا طویل است و در دو جانب دالان، اتاقها ردیف شده­اند و هم در مورد ساختمانهای مسکونی میس ون دررو که آنها نیز پلانی مشابه داشتند با دالانی کوتاهتر و دلباز و هم در مورد هتلها، به عنوان مثال، هتل هیلتون در استانبول که معمار آن گوردن بانشفت بود.
به نظر می­رسد که مقارن با پوشش آسمانخراشهای یکسره از شیشه که درون نمایی ساختمانها را مشکل یا غیر ممکن می­کند، نوعی درونگرایی نیز در این ساختمانها پدید آمده باشد که نخست در آسمانخراشهای هتلها و دفاتر کار و سپس در انواع دیگر ساختمانها به منصه بروز رسید. البته دلایلی دیگر چون شرایط اقلیمی، وضعیت و امکانات اقتصادی، پیشرفتهای تکنولوژی، آشنایی بیشتر معماران مغرب زمین با معماری نواحی دیگر جهان و دلایلی مانند آنها نیز در این درونگرایی سهم دارند و یا سبب آن شده­اند، ولی بی­تردید این توجه به درون ساختمانها تقریبا در همان هنگامی بروز کرد که پوششهای خارجی یکسره از شیشه، کاملا متداول شد.
به عنوان مثال، هتل هایت ریجنسی دالاس، اثر دفتر معماری ولتن بکت، نه تنها پیکری تندیس گون و بلورین دارد بلکه از درونی گشاده و دلباز نیز برخوردار است که نمونه­ای از گرایشی تازه در طرح هتلها فراهم می­آورد. نمای سراسر بلورین این هتل، با همه شیشه­ای بودن خود رو به بیرون نمی­گشاید و از این رو فضای اصلی هتل کاملا تغییر جهت داده و رو به حیاطی درونی است که آنرا به اصطلاح انگلیسی و به تبعیت ساختمانهای قدیمی رومی که از چنین حیاطی برخوردار بودند "آتریوم" می­نامند.

آتریوم، فضایی دلباز و تا اندازه­ای خانه مانند برای هتلها پدید می­آورد و در عین حال می­تواند نور و هوا به درون اتاقها راه دهد و نیاز به دالان را با خصوصیاتی که توصیف کردیم از میان می­برد. نخستین هتل دارای آتریوم را "پورتمن" به سال 1965 در آتلانتا ساخت که دفتر معماری وی نیز در آنجا قرار دارد. دومین هتل را با همین خصوصیات به سال 1967 در شیکاگو و نزدیک فرودگاه بین­المللی این شهر آغاز کرد که به سال 1971 پایان یافت. یکی از بهترین کارهای پورتمن در این مورد هتل هایت ریجنسی دیگری است که وی بین سالهای 1972 و 1974 در سانفرانسیسکو ساخت. این ساختمان نه تنها از نظر به کارگیری تکنولوژی پیشرفته آن جالب توجه است بلکه از آن بالاتر به سبب آتریوم نسبتا بزرگ و دلبازی که این هتل واجد آن است. این آتریوم به ابعاد حدود 50 متر در 100 متر، فضایی متجاوز از نیم هکتار را دربر می­گیرد و به ارتفاع 17 طبقه بالا می­رود. دیوار این آتریوم از یک جانب قائم و از جانب دیگر شیبی تند دارد که این شیب به دراماتیزه کردن فضای آتریوم می­افزاید و بالکنهایی را که در مقابل اتاقهای این جانب هتل قرار دارند به صورت معلق در هوا به نظر می­آورد.
نور طبیعی فقط از یک نوار شیشه­ای که در سقف بلند این آتریوم تعبیه شده به درون آن می­تابد. در انتخاب رنگها، به عقیده من دقت کافی نشده و به علاوه، آتریوم تا اندازه­ای شلوغ است، با این همه وجود فضایی باز در درون هتل و رهانیدن پلان هتل از دالانهای تنگ و طویل، فوق­العاده جالب توجه است. اگرچه نه الزاما به تاثیر هتلهای پورتمن ولی از این پس، به کارگیری آتریوم به عنوان یک عامل تازه در معماری بسیار متداول شد و از فروشگاه­های بزرگ که همانند بازارهای مشرق زمین سرپوشیده ساخته شدند تا ساختمان دانشکده­ها و ساختمان دفاتر کار و حتی گاه بیمارستانها و فرودگاهها همه جا آتریوم به درون و قلب ساختمانها راه یافت.

منبع: مزینی،م.، 1376. از زمان و معماری، مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران. تهران.

 _{لینک مطلب قبل: پالیمسست}

آرش پوراسماعیل