واژگان آشنا - 9

پلان آزاد - بخش دوم

Familiar Words - 9
Free Plan - Second Part

پنج نکته برای معماری جدید که لوکوربوزیه مطرح ساخت، از سال 1926 توسعه اولیه پلان آزاد و فرم باز را به طور موجز بیان می­کند. بطور کلی آن پنج نکته با توجه به مسائل پیشین، دو اصل عمده را دربردارند: استفاده از ساختار اسکلت منظم (پیلوتی) که آزادی مطلوب را امکان می­دهد و تبدیل دیوار باربر به پرده­ای که می­توان هرکجا که لازم باشد، قرار داد. این دو اصل به وضوح به یکدیگر وابسته­اند و این واقعیتی است که همواره میس ون در روهه بر آن تاکید می­کرد. هر دوی اینها از معماری جدید قرن نوزدهم سرچشمه می­گیرند؛ مفهوم ساختار منظم ریشه در ساختمان­های آهنی شیشه­ای اولیه و آزادسازی دیوار نیز ریشه در خانه­های اولیه فرانک لوید رایت دارد. وحدت این دو اصل از سوی برخی معماران آرت نوو نیز مطرح شده بود اما آن را تنها لوکوربوزیه به عنوان اصل بنیادین در طرح دام - اینو به سال 1914 عنوان کرد. گرچه این دو وجه به یکدیگر مربوط­اند اما آزاد سازی دیوار می­تواند اصلی برای ساختار منظم تلقی شود. ساختار منظم مهمتر از دیوار است. دیوار فضا را جهت می­دهد و آن را همان طور حفظ می­کند درصورتی که نخستین تلاش­های رایت، پلان آزاد را تحقق می­بخشد که شکستن جعبه را به عنوان نقطه عطف در نظر می­گیرد: "من بی­­وقفه دیوار را به عنوان دیوار کار کردم تا اینکه آن را به صورت کارکرد پرده درآوردم یعنی وسیله­ای برای گشودن و گشایش فضا که در نهایت استفاده آزاد از کل فضا را امکان­پذیر می­سازد."
جدا از هدف کلی گشایش فضا، شکستن جعبه مستلزم گذر بی­وقفه بین داخل و خارج است که رایت سطوح بیرون­زده را برای کسب آن به کار گرفت. در خانه­های رایت، دیوارها، سقف و کف­ها از پشت و رو ادامه می­یابند و دیگر ممکن نیست که بتوان گفت فضای داخلی کجا متوقف می­شود و فضای خارج کجا آغاز می­گردد. برای ایجاد این عامل تداوم، فواصل بین سطوح با قسمت­های شیشه­ای، یا عبور از کف تا سقف یا نوارهای افقی طولانی روی دیواره­ها پر شده­اند. هرچند تداوم در همه جا لازم نیست اما عمدتا در ورودی­ها، هشتی­ها و تراس­ها مشهود است. نمونه­هایی از این دست فراوانند که از آن میان می­توان به خانه­های کوچک و ارزان نظیر خانه ایزابل رابرتز در ریور فارست و خانه بزرگ و مجلل روبی در شیکاگو، که هر دو به سال 1908 ساخته شده­اند اشاره کرد.

     خانه روبی (فرانک لوید رایت) - Robie House  Frank Lioyd Wright

خود رایت نیز این دو خانه را به عنوان ترکیب بندی­های فضایی نمونه و مطلوب توصیف کرده است. بیشتر طرح­های رایت را می­توان به عنوان طرح­های "مرکز گریز" و متفاوت که حول دودکش بالای بام بزرگ به طور مرکزی واقع شده­اند، توصیف کرد. اینها حکم نوعی محور عمودی را دارند که در داخل و گاه نیز از خارج دیده می­شوند. ما در خانه­های رایت، هیچ ساختار روشنی نمی­یابیم، هرچند که او فن ساختمانی مدرن را برای رها ساختن دیوارها از وظیفه باربر بودنشان به کار می­گیرد. به هر حال اعضای ساختاری به طور کلی مخفی باقی می­مانند. در عوض دودکش بالای بام به عنوان عنصر وحدت بخش مطرح می­شود.
میس ون درروهه ساختار اسکلتی تکراری را با هدف به دست دادن پلان آزاد با انسجام و دارای ضرب آهنگ و مقیاس ارائه کرد. ما درک می­کنیم که ساختار روشن نشانی از اتمام در خود نیست، بلکه در واقع واگردان پلان آزاد به واقعیت است. زمانی که عناصر تعریف فضا کاملا آزاد شوند، آن عناصر به چنین رجوع پیچیده­ای نیازمندند. غرفه بارسلون میس به سال 1929 نمونه نمادینی از این دست است. اساسا این ساختمان، ترکیبی از سطوح عمودی و افقی است و سطوح افقی نیز خود به سکویی وسیع و در دو سقف صاف تقلیل یافته­اند.

     غرفه بارسلون (میس ون درروهه) - Barcelona Pavilion Mies Van Der Rohe

سطوح، جزئیات اجرایی سنتی را ندارند که آرام به بالا و پایین رجوع دهند و حرکتی را در مقیاس یا ضرب­آهنگ فضا به وجود آورند. میس برای حل مشکل مذکور، شبکه منظم صلیبی شکل و ستون­های فولادی با سطوح کروم که بام اصلی را تحمل می­کنند، در نظر گرفت. این سیستم ستونی تنها نشانه "ساختمان" بودن نیست، بلکه تداوم فضایی را تجلی می­بخشد که هر کدام روی سطوحی که مکانی را خلق می­کنند، واقع شده­اند. بدین ترتیب، کل راه حل، دو تعریف فضایی را در بر می­گیرد: شبکه اسکلتی که خاصیت­های کلی آشکار فضای باز را به وجود می­آورد و هم کناری سطوح که توجه به وضعیت ضمنی را در نظر می­گیرد. غرفه بارسلون به دلیل ویژگی­های نمادین­اش معمولا به عنوان مستقیم­ترین و ناب­ترین تجسم یا نمود پلان آزاد شناخته شده است.

منبع: نوربرگ شولتز، کریستیان. ریشه های معماری مدرن. ترجمه محمدرضا جودت. تهران:انتشارات شهیدی،1386.

لینک مطلب قبل: پلان آزاد - بخش اول

آرش پوراسماعیل



موضوعات: واژگان معماری