واژگان آشنا - 8

پلان آزاد - بخش اول

Familiar Words - 8
Free Plan - First Part

     پلان آزاد - Free Plan

پلان آزاد در واقع عینی سازی تصور فضایی جدید است: پلان آزاد به خودی خود کمک چندانی در سازگاری "کارکردهای" گوناگون نمی­کند، بلکه حکم اصل یا "روش" سازماندهی فضایی را دارد. هدف اصلی پلان آزاد این است که به جهت یابی انسان در جهان باز کمک کند. منظور از جهت یابی تنها آن نیست که انسان راه خود را در پیرامون­اش بیابد بلکه بیشتر منظور آن دسته از روابط فضایی است که جزئی از کنش­های انسان به شمار می­آید.
گرچه پلان آزاد مفهوم جدیدی است، اما ریشه­های آن به گذشته بر می­گردد. توسعه سازماندهی فضایی از رنسانس تا باروک حاکی از تولد پلان آزاد است و الهام از دوران و فرهنگ­های دیگر به ویژه درس­هایی از خانه "کلاسیک" ژاپنی نیز در این میان اهمیت دارند. برای درک اهمیت تاریخی پلان آزاد و مفهوم سنت جدید، ضروری است که به این حقایق سازنده نظری افکنده شود.
ایده فضای پیوسته و همگرا، شرط اصلی توسعه پلان آزاد است. پلان آزاد به صورت موجود در دوران رنسانس پدید آمد و در کارهای فیلیپو برونلسکی نمودی مشخص و دقیق یافت. در آغاز، سازماندهی متمایز و سلسله مراتبی قرون میانه، جای خود را به افزودن ساده واحدهای فضایی منظم داد، بدین ترتیب فضا به مثابه پیوستاری تلقی شد که به دلیل سازماندهی هندسی مکرر آن، چونان تجلی دستورات جامع الهی درک می­شد. معماران، این فضا را به عنوان "محتوا" که می­توانست با ابزاری چون هندسه ساده سازمان داده شود و از لحاظ بصری نیز با پرسپکتیو توصیف گردد، تلقی کردند.
معماری پیش مدرن که از اوایل قرن حاضر شکل گرفت، ویژگی­های اصلی پلان آزاد یعنی استمرار، شفافیت، کنش متقابل و تمایز و بطور خلاصه همزمانی مکان­ها را در خود داشت. با وجود این، راه حل­ها با توجه به آنکه به عنوان نقطه عطفی برای سنت جدید در نظر گرفته می­شدند، بسیار خاص بودند. گیدیون گسترش پلان آزاد به دست رایت را که الهام بخش او در خانه تک خانواده­ای "رمانتیک" قرن نوزدهم بود، خاطرنشان می­کند و چارلز رنی مکینتاش را به عنوان همتای اروپایی او یادآور می­شود. در خانه­های مکینتاش، ما در واقع با تمایل مشابهی برای تمایز و تداوم فضایی مواجه می­شویم، گرچه این نگرش چندان ریشه­ای تر از رایت نیست.
در میان ریشه­های پلان آزاد، باید خانه "کلاسیک" ژاپنی را نیز بیافزاییم. فرانک لوید رایت به خانه ژاپنی به عنوان یکی از منابع الهام خود اشاره می­کند: "خانه ژاپنی مطالعه­ای عالی در حذف است، آن هم نه تنها در حذف گرد و خاک بلکه حذف چیزهای بی­معنی نیز." به بیان دیگر خانه ژاپنی این ایده رایت را که غنای فضایی به کاربرد تزئین بستگی ندارد، بلکه بیشتر مربوط به لمس خود فضاست، تاکید می­کند. درواقع در خانه ژاپنی دو هدف اصلی رایت حل شده اند: تعامل سیال بین داخل و خارج با گشودگی­های مداوم و عناصر برنامه­ریزی شده و حل داخل اتاق­ها با دیوارهای پرده­ای که فضای کاملی را با آنها محصور می­کنند. علاوه بر آن، افقی بودن چشمگیر آنها "رابطه­ای کامل با زمین" بوجود می­آورد. خانه کلاسیک ژاپنی مسلما به نوع خاصی از جامعه آن مربوط است و امروزه نمی­تواند مورد تقلید قرار گیرد اما اصول سازماندهی فضایی آنها معتبراند و می­توانند هنوز هم به عنوان منبع مهم الهام برای گسترش پلان آزاد مطرح باشند.

منبع: نوربرگ شولتز، کریستیان. ریشه های معماری مدرن. ترجمه محمدرضا جودت. تهران:انتشارات شهیدی،1386.

لینک مطلب قبل: خانه، نماد حریم خصوصی

آرش پوراسماعیل



موضوعات: واژگان معماری