باهم بخوانیم

نظریه استمرار و تداوم معماری ایرانی
برگرفته از معماری میرمیران

Read Together
Continuity Theory of Persian Architecture

From Mirmiran Architecture

وجوه اصلی فضایی و معیارها

 به نظر میرمیران، اوج تکامل گشایش فضایی در دوره قاجار دیده می­شود. "لیکن کار اساسی در این زمینه یعنی گشایش فضایی حیاط، در دوره قاجار صورت می­گیرد و راه حل­های متعددی برای آن ارائه می­شود". تکامل سیلان و گشایش فضایی در این نمونه­ها به صورت جدی افزایش یافته است. راه حل­های به کار گرفته شده برای ایجاد گشایش و سیلان فضایی، چهار یا هشت مهتابی است (حیاطک) که در طبقات بالای مدرسه مسجد دیده می­شود. طبقه همکف مسجد سید اصفهان، کارکرد مسجد را دارد و شبستان­های زمستانی و تابستانی در سه سوی حیاط جای گرفته­اند. حجره­های مدرسه بر روی شبستان­های شرقی و غربی ساخته شده­اند. چهار مهتابی (فضای ایوان مانند بدون سقف) در جلوی حجره­ها قرار دارند. این مهتابی­ها نوعی فرورفتگی بزرگ ایجاد کرده­اند که دید مخاطب را به عمق فضا توجه می­دهند. در مدرسه سپهسالار یا شهید مطهری از این مهتابی­ها در چهار سوی حیاط بهره گرفته شده که به اعتقاد میرمیران اوج سیلان فضایی بوده، سبکی فضای حیاط را زیادتر نموده است.
وجه فضایی دیگر مساجد بررسی شده از زاویه فضایی گنبدخانه است. هدف از بررسی این وجه فضایی، تکامل سیلان و گشایش فضایی آن است. گنبدخانه از قرن پنجم هجری در مسجد جامع اصفهان ساخته شد. گنبد مسجد بر روی چهار جرز قرار می­گیرد. فضاهای مجاور گنبدخانه، ایوان و شبستان­ها می­باشند. ارتباط بین گنبدخانه و فضاهای یاد شده بوسیله درگاه­ها کوچک و بزرگ صورت می­گرفته است. میرمیران در پی آن بوده که بیشترین تکامل ارتباط بین گنبدخانه و فضاهای مجاور آن را بدست آورد. از نگاه او پیوستگی بیشتر بین این فضاها، از نیات معماران ایرانی بوده است.
با این نگاه، محقق به جستجوی نمونه­های مختلف می­پردازد. مساجد امام اصفهان، گوهرشاد مشهد و مدرسه سپهسالار یا شهید مطهری تهران، نمونه­های خوبی از ارائه راه حل این موضوع می­باشند. چگونگی دست­یابی به این امر بوسیله حذف تدریجی دیوارهای بین دو فضا انجام شده است. برای مثال در مسجد گوهرشاد، دیوار بین گنبدخانه و ایوان قبله کاملا برداشته شده و "گشایش فضایی عالی­تری" به دست آمده است. حداکثر گشایش فضایی در مدرسه سپهسالار یا شهید مطهری تهران دیده می­شود. در اینجا "با انتخاب یک پلان صلیبی علاوه بر آنکه مانند مسجد گوهرشاد فضای گنبدخانه را با فضای ایوان و فضای حیاط در ارتباط مستقیم قرار می­دهد، ارتباط آن را با فضای جانبی هم بدون هیچ مانعی تامین می­کند. در اینجا فضا به حداکثر گشادگی و سیلان خود در الگوی گنبدخانه­ها می­رسد و گنبد، کیفیت معلق و بی­وزنی را به دست می­آورد. در مجموع، فضای گنبدخانه این مدرسه را می­توان نقطه تکامل الگوی گنبدخانه­ها از نظر گشایش فضایی دانست".
از نگاه "زاویه فضایی" میرمیران، معماری قاجار، اصول، مبانی و الگوهای قدیم معماری ایران را ارتقاء بخشید و با جسارتی تحسین برانگیز، نوآوری­هایی از نظر فضا بوجود آورد. در اینجا به اصول و مبانی و الگوهای قدیم اشاره شده است که در بحث نظری میرمیران اینها مواردی بودند که با تجریدی شدن، قابلیت بهره­وری در معماری معاصر را دارند. می­توان در پایان به این نتیجه رسید که موضوعاتی چون "شفافیت"، "گشایش" و "سبکی" از اصول و مبانی بوده و الگوها نیز در کالبد بناها مانند حیاط و گنبدخانه و فضای مشابه را در بر می­گیرند.

منبع: معماریان، غ.، ١٣٨۶، سیری در مبانی نظری معماری، سروش دانش، تهران.

لینک مطلب قبل: باهم بخوانیم

آرش پوراسماعیل



موضوعات: