بازخوانی تاریخ - 6

هویت تاریخی در معماری معاصر

History Restatement - 6
Historical identity in contemporary architecture

گروهی از معماران که شرایط را در بعد ملی جستجو می­کنند با الهام از گذشته سعی در ابدی جلوه دادن معماری دارند، درحالی که هیچ چیز به اندازه آن محصولاتی که دائمی تصور می­شوند گذرا نیست. تاریخ گرایی نیز، چنانکه خود تاریخ به ما می­آموزد، تاریخی می­شود؛ یعنی دوره­ای دارد که سپری می­شود. خصوصا تاریخ گرایی ایرانی که جنبه محلی دارد و به بهره­گیری از کل تاریخ معماری جهان نمی­اندیشد. البته اگر معماری به سطحی خاص تنزل یابد می­تواند به طور مصنوعی بومی شود. یعنی می­توانیم امروزه، با تقلید از عناصر تاریخی، نوعی معماری را باب کنیم که در جهان بی­سابقه باشد، اما معماری مدتهاست که دیگر صرفا یک زبان ساختمانی نیست، بلکه به مسائلی مهم­تر نظیر متحول ساختن مفاهیم و روش­های سازماندهی فضا می­اندیشد. بنابراین معماری به مثابه زبان می­تواند ملی باشد ولی معماری به مثابه تفکر لاجرم (مانند خود تفکر) جهانی است.
 
در هر حال، چنانکه کولهاس می­گوید:"بسیاری از اصول مطلق زیبایی شناسی، تحت فشار نسبی بودن آنها آشکار می­شود." این تفکرات هویت گرا نیز عموما ناچار می­شوند از عذرهایی نظیر الزامات کاربردی و فنی پروژه برای توجیه مشروعیت خود کمک بگیرند. مشکل اینجاست که هویت تاریخی، از آنجایی که از مواد و مصالح تاریخی تشکیل شده غیر قابل تکرار است و خصوصا زندگی امروز ما ربط چندانی به آن ندارد. شهروند امروزی تهران به لحاظ زندگی به ساکن توکیو، پکن، قاهره، لندن یا پاریس نزدیکتر است تا به اهالی اصفهان دوره صفوی.
 
تاریخ و هویت تاریخی در ذهن ما به ایده آلی تبدیل شده است که به رغم کوشش­های سی سال اخیر در معماری به استثنای چند اثر انگشت شمار، به هیچ وجه نتیجه زنده و با ارزشی از خود به جای نگذاشته است. فیلسوف قرن شانزدهم انگلستان بیکن، می­گوید: "ایده­آلها چنانچه مانع بی­طرفی لازم برای هرگونه تحقیق انتقادی بشوند، نهایتا به بتهایی بدل خواهند شد." در فقدان نگرش انتقادی و کار تحلیلی در مورد تاریخ معماری، در پاره­ای از موارد، هویت تاریخی به بتی تبدیل شده است که هیچ گونه ارتباطی با زندگی و تمایلات درونی افراد جامعه ندارد. اصولا به نظر می­رسد که استفاده از تاریخ برای ایجاد هویت، بدترین روش استفاده از تاریخ است.

منبع: افشار نادری، کامران. فضای معماری و فضای زندگی، مجله معمار، شماره 2.

مطلب قبل: بازخوانی تاریخ - ۵

 آرش پوراسماعیل