نقد معماری - 4

نما در معماری ایران 

Critic Of Architecture - 4
Facade In The Architecture Of Iran

مقدمه
اگر ساختمان
را حجمی بسته درنظر بگیریم، سطوحی از بنا که با فضای باز فصل مشترک دارند، نما محسوب می­شوند. نما فقط سطح نیست بلکه متناسب با فرم ساختمان می­تواند عناصر حجمی کم و بیش برجسته­ای را شامل شود. در گذشته ساختمان­های مسکونی برای ایمنی و صرفه­جویی پهلو به پهلو قرار می­گرفتند و همچون خانه­های ردیفی امروز فقط یک نمای قابل مشاهده از بیرون داشتند. نما بدون پنجره و در ورودی برای ایمنی و صرفه­جویی کوچک و کوتاه بوده و حیاط مرکزی محل کشف نما به حساب می­آمد. بنابراین جهت گیری ساختمان رو به درون بوده است.

          خانه به صورت حیاط مرکزی - خانه هاتف - اصفهان

دوره هخامنشی
معماری هخامنشی از نظر مفهوم فضا منحصر به فرد است. در تخت جمشید اگرچه قصرها از جهات گوناگون دیده می­شوند اما فضا به دقت سازماندهی شده تا مجموعه­ای از نماهای مهم همچون پرده­های یک نمایش یکی پس از دیگری دیده شوند. این مفهوم مشخصی از معماری هخامنشی است که می­توان آن را نمای هدایت شده نامید. یعنی هر نما در ارتباط با محوری که بیننده در آن حرکت می­کند آرایش یافته است. بخشی از اصول و مفاهیم فضایی معماری هخامنشی از جمله ارزش گذاری فضای تهی نسبت به حجم­های توپر در معماری ساسانی تداوم یافتند. هخامنشیان نازک­ترین ستون­های سنگی جهان باستان را ساختند و همین باعث شد در تالارهایی مثل صد ستون بر پیوستگی فضای تهی تاکید شود، درحالی که در معماری مصری و یونانی ستون­ها مهمتر از فضای باز اطرافشان بودند.

          طرح کلی بازسازی پلکان بزرگ ورودی دروازه خشایارشاه - دروازه ملل

دوره سلجوقی
قوس­های جناغی، تاقچه­های تزئینی، کرسی چینی، هره­ها و قرنیزهای آجری عناصر نمای دوره سلجوقی­اند. معماران این دوره سعی داشتند با برجستگی­های حجمی (جرزها، نیم ستون­ها، قوس­ها و ...) نوعی سایه روشن متنوع و متعادل به­وجود آورند. در نماهای این دوره حجم­های بزرگ و ساده مکعب مستطیل، استوانه­ای و نیم استوانه­ به چشم می­خورد.

                            گنبد شیخ جنید - دوره سلجوقی

دوره ایلخانی
در این دوره عناصر نما بر حرکت عمودی تاکید دارند. معماری این دوره از جهاتی با دوره گوتیک قابل مقایسه است و در پی سبک نشان دادن نما از طریق افزایش جرزهای عمودی و بازشوهای کشیده با قوس جناغی است. جهت غالب نمای دوره ایلخانی به سوی آسمان است. سردرها در این دوره تناسبات نمادین یافتند و به عناصر برجسته نمای شهری تبدیل شدند.

                            بقعه شیخ عبدالصمد - نطنز - دوره ایلخانی

دوره تیموری
در دوره تیموری با رواج گنبدهای دو پوسته، معماری به اوج فرمالیسم و بیان نمایشی با تکیه بر تزئینات داخلی رسید. در این دوره بخش عمده­ای از سطوح نما با کاشی­های رنگارنگ پوشیده شد.

دوره صفوی
معماری دوره صفوی تکمیل و تعدیل مفهوم فضایی دوره تیموری است. اگرچه بیان دراماتیک و سیمای افسانه­ای معماری دوره تیموری قوی­تر از معماری صفوی است. نما در معماری صفوی همچون صحنه­آرایی تئاتر است. نما در اغلب موارد همچون ماسکی است که بر چهره ساختمان کشیده شده و عناصر اصلی ساختمان را پنهان می­کند. نمای دوره صفوی دقیق، پرکار و مرتبط با ساختار هندسی است که در تناسب با اندازه­های افقی بنا طراحی شده است. در این دوره محور خیابان­ها و مسیرهای جدید، شطرنجی و محورهای اصلی بر اساس الگوی باغ ایرانی و بسیار متفاوت با الگوهای شناخته شده شهرسازی اسلامی ساخته شدند. تمام عناصر شهری بر پیوستگی بدنه فضای شهری تاکید می­کنند. بناهای خاص اصفهان در این دوره اولین گام مهم به سوی نوعی معماری شهری در دوران اسلامی ایران هستند.

           عمارت عالی قاپو - دوره صفوی

دوره قاجار
در این دوره تهران و سپس شهرهای بزرگ با سازماندهی شبیه به پایتخت­های معاصر غربی رشد کردند. یکی از نمونه­های بدنه سازی این دوره میدان توپخانه بود که از میدان شاه اصفهان و میادین باروک الهام گرفت. معماری نمای میدان برگرفته از معماری نئوکلاسیک بود. نماهای این دوره از نظر تنوع، تناسبات، نوآوری، تلفیق سبک­های مختلف، پیچیدگی و غنای رنگ و تزئینات و ظرافت درخور توجه­اند.

           میدان توپخانه - دوره قاجار

منبع: افشار نادری، کامران. مجله معمار. شماره 51. مهر و آبان 1387.

آرش پوراسماعیل



موضوعات: نقد معماری